Trì Hoãn Không Phải Lúc Nào Cũng Là Lười: Khi Ta Trốn Vào Giấc Ngủ Vì Sợ Phải Xuất Hiện

Tóm tắt ngắn

Trì hoãn không phải lúc nào cũng đến từ sự lười biếng. Trong một số giai đoạn trầm cảm, kiệt sức hoặc hồi phục sau bất ổn tâm lý, con người có thể trốn vào giấc ngủ để tránh cảm giác không đủ tốt, sợ bị đánh giá, sợ thất bại hoặc sợ phải xuất hiện trước người khác. Khi hệ thần kinh đã quá tải, việc ép bản thân “mạnh mẽ hơn” đôi khi không hiệu quả. Điều cần thiết hơn có thể là ổn định lại nhịp sinh hoạt, tuân thủ điều trị nếu đang có chỉ định, và bắt đầu từ những hành động rất nhỏ để quay lại với đời sống.

Có những buổi sáng, ta không thật sự buồn ngủ

Có những buổi sáng, thứ kéo mình trở lại giường không hẳn là cơn buồn ngủ.

Mà là nỗi sợ phải xuất hiện.

Tối hôm trước, mình còn rất quyết tâm:

“Ngày mai, đồng hồ reo là tôi sẽ bật dậy, rửa mặt, đi chạy.”

Nhưng sáng đến, cơ thể vẫn nặng nề. Đầu óc như ở trên mây. Một phần có thể vì thuốc. Một phần vì mình đang ở giai đoạn hồi phục, hệ thần kinh chưa thật sự trở lại nhịp ổn định.

Mình bước xuống cầu thang ăn bữa sáng mẹ đã chuẩn bị sẵn.

Thật sự biết ơn mẹ.

Nhưng cùng lúc đó, mình cũng tự trách mình.

Hơn 30 tuổi rồi, vẫn để mẹ phải nấu ăn cho. Cảm giác ấy vừa biết ơn, vừa tủi hổ. Vừa thấy mình được thương, vừa thấy mình chưa trưởng thành như mình từng kỳ vọng.

Ăn xong, lẽ ra mình nên ra ngoài, hứng chút nắng, vận động nhẹ để tỉnh táo hơn.

Nhưng trong đầu lại có một tiếng rất nhỏ:

“Tập thì có ích gì?”

“Rồi mọi thứ cũng đổ vỡ mà thôi.”

Cơ thể uể oải. Tâm lý thì ngại phải ra đường lúc 8h, 9h sáng, trong khi người khác đã tập thể dục từ 5h, 6h.

Và chiếc nệm thì quá êm.

Thế là mình quay lại giường.

Khi ngủ không còn là nghỉ ngơi, mà là né tránh

Vì đã ngủ hơn 10 tiếng, giấc ngủ không còn sâu nữa.

Mình chỉ nằm đó. Lăn qua. Lăn lại. Tay đặt lên trán.

Không thật sự ngủ được.

Chỉ nằm giữa một đống suy nghĩ.

Việc cần làm mà mình đang trì hoãn. Người thân sẽ trách mình thế nào khi mình để mọi thứ kéo dài quá lâu. Những tin nhắn Zalo hỏi thăm mà mình chưa biết phải trả lời ra sao.

Rồi mình nhận ra:

Mình ngủ vì mệt chỉ 2 phần.

8 phần còn lại, mình ngủ vì muốn trốn.

Mình trốn cảm giác phải xuất hiện trước người khác khi bản thân chưa “đủ tốt”. Mình sợ giao tiếp không còn trôi chảy. Mình sợ đầu óc không còn linh hoạt như lúc hưng cảm. Mình sợ người khác nhìn thấy phiên bản hiện tại của mình: chậm hơn, yếu hơn, kém sắc bén hơn.

Sâu hơn nữa, mình sợ họ so sánh mình với hình ảnh trước đây: đầy năng lượng, cuốn hút, nhanh nhạy, nhiều ý tưởng.

Mình sợ hình ảnh đó bị vỡ.

Và sâu hơn nữa, mình sợ bị từ chối.

Nên mình chọn không xuất hiện.

Không làm.

Không thử.

Vì nếu không thử, mình sẽ không thất bại.

Nghe có vẻ an toàn. Nhưng cái giá của nó rất rõ.

Càng trốn, mình càng sợ. Càng trì hoãn, mình càng lo. Càng nằm yên, trách nhiệm càng đè nặng hơn.

Trì hoãn không phải lúc nào cũng là lười

Có lẽ, trì hoãn không phải lúc nào cũng là lười.

Đôi khi, trì hoãn là cách cái tôi cố bảo vệ mình khỏi cảm giác không đủ tốt.

Khi hệ thần kinh đã mệt và quá tải, nỗi sợ đó rất dễ chiếm lấy toàn bộ quyết định. Lúc ấy, ý chí gần như không còn nhiều tác dụng.

Một phần trong mình biết phải đứng dậy. Nhưng phần còn lại chỉ muốn biến mất khỏi mọi ánh nhìn.

Đó là một dạng mâu thuẫn rất khó chịu: mình biết điều cần làm, nhưng lại không đủ sức để làm. Mình biết nằm tiếp sẽ khiến mọi thứ tệ hơn, nhưng vẫn không thể bước ra khỏi giường. Mình biết cần trả lời tin nhắn, cần vận động, cần quay lại với nhịp sống, nhưng chỉ nghĩ đến việc phải xuất hiện thôi cũng đã thấy quá sức.

Nếu chỉ nhìn từ bên ngoài, người khác có thể gọi đó là lười, thiếu kỷ luật, thiếu cố gắng.

Nhưng từ bên trong, trải nghiệm ấy phức tạp hơn nhiều. Nó có thể là sự pha trộn giữa mệt mỏi, sợ hãi, xấu hổ, tự trách, cảm giác thất bại và nỗi lo bị nhìn thấy trong một phiên bản không còn rực rỡ.

Với người rối loạn lưỡng cực, sự so sánh với “phiên bản hưng cảm” có thể rất đau

Với người sống cùng rối loạn lưỡng cực, một nỗi đau âm thầm là sự so sánh giữa các phiên bản của chính mình.

Có những giai đoạn, ta từng rất nhanh, rất sáng, rất nhiều ý tưởng, rất dễ cuốn hút người khác. Ta nói chuyện trôi chảy, làm việc với năng lượng cao, nhìn đâu cũng thấy cơ hội.

Rồi đến giai đoạn trầm xuống, mọi thứ chậm lại.

Cơ thể nặng. Não mờ. Giao tiếp khó. Việc nhỏ cũng thấy lớn. Tin nhắn đơn giản cũng thành áp lực.

Khi đó, ta không chỉ buồn vì hiện tại khó khăn. Ta còn đau vì thấy mình không còn giống “mình của lúc trước”.

Chính sự so sánh ấy làm việc xuất hiện trước người khác trở nên đáng sợ. Không phải chỉ sợ người khác đánh giá. Mà còn sợ chính mình phải nhìn nhận rằng: hiện tại, mình đang yếu hơn, chậm hơn, cần được nâng đỡ nhiều hơn.

Đây là phần rất cần sự tử tế với bản thân. Không phải để buông xuôi, mà để ngừng dùng sự xấu hổ làm nhiên liệu hành động.

Vì xấu hổ có thể đẩy mình đi trong một đoạn ngắn, nhưng về lâu dài, nó làm mình càng muốn trốn.

Không ép bản thân mạnh mẽ hơn, mà thiết kế lại hành vi nhỏ hơn

Lần này, mình không ép bản thân phải mạnh mẽ hơn.

Mình thử một cách khác.

Trước hết, mình quay lại uống thuốc theo hướng điều trị đã có, như đã chia sẻ ở Chủ đề 1, để hệ thần kinh có cơ hội trở về trạng thái ổn định hơn.

Phần này cần nói rõ: việc dùng thuốc, ngưng thuốc, đổi thuốc hoặc điều chỉnh liều cần được trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn. Bài viết này chỉ chia sẻ trải nghiệm cá nhân, không thay thế tư vấn y khoa.

Sau đó, mình bắt đầu từ những nhiệm vụ nhỏ nhất để tái khởi động lại cỗ máy:

rửa mặt.

đánh răng.

đi bộ nhẹ.

ra ngoài một chút.

trả lời một tin nhắn trước.

Chỉ một tin thôi cũng được.

Điều quan trọng không phải là làm thật nhiều ngay lập tức. Điều quan trọng là tạo lại một điểm tiếp xúc nhỏ với đời sống.

Khi đang ở trong trạng thái trầm xuống, mục tiêu không nên là “trở thành phiên bản rực rỡ ngay hôm nay”. Mục tiêu thực tế hơn là: ít trốn hơn một chút, ít tự trách hơn một chút, và quay lại với nhịp sống bằng những bước đủ nhỏ để mình có thể làm được.

Hồi phục không bắt đầu từ sự hoàn hảo

Từ lúc mình ý thức được điều này đến khi quay lại uống viên thuốc đầu tiên, mình đã mất 1.5 năm.

Mình mong những bạn trẻ hơn mình không phải mất quá nhiều “thời gian vô nghĩa” trong giai đoạn trầm cảm như vậy.

Hiện tại, mình vẫn đang hồi phục dần. Mình vẫn còn ngủ nhiều, nhất là buổi sáng. Nhưng mình ít lên án bản thân hơn.

Thay vào đó, mình học cách thiết kế lại hành vi, không gian, thời gian uống thuốc, ánh sáng buổi sáng và những việc rất nhỏ để mình có thể tỉnh táo hơn một chút.

Không phải để trở thành một phiên bản rực rỡ ngay lập tức.

Mà để quay lại với đời sống.

Chậm thôi, nhưng thật.

Nếu bạn cũng đang trốn vào giấc ngủ

Có thể bạn không thật sự muốn ngủ.

Có thể ngủ chỉ là cách bạn bảo vệ mình khỏi sự tan vỡ của một hình ảnh hoàn hảo.

Có thể điều bạn sợ không phải là buổi sáng, mà là việc phải xuất hiện trước cuộc đời khi bản thân chưa sẵn sàng.

Nếu vậy, đừng vội kết án mình là lười. Hãy thử nhìn sâu hơn: mình đang mệt, đang sợ, đang xấu hổ, đang quá tải, hay đang cố tránh một cảm giác nào đó?

Nhận ra điều này không làm vấn đề biến mất ngay. Nhưng nó giúp mình bắt đầu đúng chỗ.

Không phải bằng cách mắng mình mạnh mẽ lên.

Mà bằng cách hỏi:

“Hôm nay, đâu là một hành động nhỏ nhất giúp mình quay lại với đời sống?”

Có thể chỉ là rửa mặt.

Có thể chỉ là mở cửa sổ.

Có thể chỉ là đi ra ngoài 5 phút.

Có thể chỉ là trả lời một tin nhắn.

Và có thể, chỉ một bước nhỏ như vậy cũng đã là một cách mình nói với bản thân:

“Mình vẫn đang ở đây. Mình chưa bỏ cuộc.”