Cảnh báo nội dung: Bài viết có những mô tả về xúc phạm bằng lời nói, kiểm soát tài chính và tình huống không an toàn trong một mối quan hệ. Bạn đọc có thể tạm dừng nếu nội dung này khiến mình khó chịu hoặc gợi lại trải nghiệm đau buồn.
Một người bạn gái chia sẻ về mối quan hệ với người từng được chẩn đoán rối loạn lưỡng cực nhưng đã ngừng điều trị. Cô muốn biết mình có thể làm gì để giúp người yêu ổn định hơn, trong khi chính cô ngày càng sống trong lo sợ.
Chào mọi người,
Mình muốn chia sẻ câu chuyện của mình để xin ý kiến từ những anh chị đang sống chung hoặc có người thân mắc rối loạn lưỡng cực.
Bạn trai mình từng được chẩn đoán mắc rối loạn lưỡng cực nhưng đã ngừng điều trị một thời gian. Khi bình thường, bạn ấy rất tình cảm, thường ôm mình, nói yêu mình và nhắn tin rằng sẽ yêu mình suốt đời.
Tuy nhiên, mỗi khi bạn ấy “nổi cơn” thì mọi thứ thay đổi hoàn toàn. Bạn ấy chửi bới và xúc phạm mình bằng những lời rất nặng nề, nói mình già, ngu, không có tiền, làm bạn ấy và gia đình xấu hổ. Có lần, bạn ấy còn nói ngay từ đầu không hề muốn mình và hai năm quen nhau chỉ là phí thời gian.
Lần nghiêm trọng nhất là trong một chuyến đi. Vừa lên xe khoảng 30 phút, bạn ấy bắt đầu chửi mình và kéo dài từ tối đến sáng. Mình đã nhiều lần khóc, van xin bạn ấy đừng chửi nữa và xin chở bạn ấy về, nhưng bạn ấy không đồng ý, vẫn muốn tiếp tục chuyến đi.
Mình kiệt sức đến mức không còn đủ sức lái xe. Khi mình nhờ bạn ấy chở giúp, bạn ấy lại cáu gắt. Cuối cùng, mình vẫn phải cố lái đến nơi thuê phòng. Vào khách sạn, mình tiếp tục bị chửi, không thể nghỉ ngơi nên phải ra xe ngồi một mình. Trong chuyến đi đó, mình cũng là người thanh toán toàn bộ chi phí.
Sau khi dịu lại, bạn ấy chuyển sang hỏi rất nhiều về thu nhập, tài sản của mình và gia đình, yêu cầu mình chứng minh bằng ảnh chuyển khoản. Từ lúc đó cho đến hết chuyến đi, bạn ấy gần như chỉ nói về việc phải giàu, phải thoát nghèo. Bạn ấy liên tục nhắc rằng con người sau này sẽ rời khỏi hành tinh và chỉ những người giàu mới có cơ hội. Chủ đề tiền bạc và việc phải trở nên thật giàu được lặp đi lặp lại rất nhiều.
Sau khi bình tĩnh lại, bạn ấy lại ôm mình, nói yêu mình và cư xử như chưa từng có chuyện gì xảy ra. Bạn ấy chưa từng chủ động xin lỗi hay nhận trách nhiệm về những lời đã nói.
Điều khiến mình buồn nhất là từ sau chuyến đi đó, mỗi khi ngồi cạnh bạn ấy, mình đều lo sợ không biết khi nào bạn ấy sẽ lại nổi cơn và chửi mình. Mình vẫn cố ở bên vì lo nếu mình rời đi thì bạn ấy sẽ ra sao, nhưng bản thân mình cũng đang rất mệt mỏi.
Mình rất mong những anh chị có kinh nghiệm có thể chia sẻ giúp mình: Làm thế nào để hỗ trợ người mắc rối loạn lưỡng cực điều trị và ổn định bệnh tốt hơn, để họ cũng bớt khổ và những người ở bên cạnh họ không còn phải trải qua những tình huống như vậy?
Xin chân thành cảm ơn mọi người.
Góc suy ngẫm từ Ban Biên tập
Câu chuyện này không chỉ đặt ra câu hỏi “làm sao giúp một người mắc rối loạn lưỡng cực?”, mà còn có một câu hỏi cần được đặt trước: người ở bên cạnh có đang được an toàn hay không?
Những thay đổi như dễ kích động, giảm nhu cầu ngủ, tự đánh giá bản thân quá cao, nói nhiều hoặc có các quyết định bốc đồng có thể xuất hiện trong một giai đoạn hưng cảm. Tuy nhiên, không thể dựa vào một bài chia sẻ để kết luận rằng tất cả hành vi được kể trên đều do một cơn bệnh. Việc đánh giá cần do bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần thực hiện, dựa trên toàn bộ diễn tiến triệu chứng, thời gian, mức độ ảnh hưởng và các nguyên nhân khác có thể liên quan.
1. Bệnh có thể giải thích một phần hành vi, nhưng không xóa đi tổn thương
Trong một giai đoạn bệnh, khả năng nhận định và kiểm soát hành vi của một người có thể suy giảm. Điều đó giúp người thân hiểu rằng sự thay đổi không đơn giản chỉ là “hết yêu” hay “cố tình trở thành một con người khác”. Nhưng sự giải thích ấy không làm cho những lời sỉ nhục, ép buộc chứng minh tài sản hay việc khiến người khác phải lái xe khi đã kiệt sức trở nên an toàn hoặc chấp nhận được.
Hai sự thật có thể cùng tồn tại: người ấy đang có bệnh và cần được giúp đỡ; người bạn gái cũng đang bị tổn thương và cần được bảo vệ. Hỗ trợ điều trị không đồng nghĩa với việc phải tiếp tục chịu đựng mọi hành vi.
2. Một người yêu không thể điều trị thay cho người bệnh
Rối loạn lưỡng cực thường cần một kế hoạch điều trị dài hạn do chuyên gia xây dựng. Thuốc, trị liệu tâm lý, giáo dục về bệnh, nhịp sinh hoạt đều đặn, giấc ngủ và theo dõi những dấu hiệu báo động sớm có thể là các phần của kế hoạch. Việc tự ý ngừng thuốc hoặc thay đổi điều trị cần được trao đổi lại với bác sĩ, bởi điều trị lúc có lúc không có thể làm quá trình ổn định khó khăn hơn.
Người thân có thể hỗ trợ bằng cách ghi nhận diễn tiến, khuyến khích đi khám, cùng chuẩn bị câu hỏi cho bác sĩ và tham gia kế hoạch phòng ngừa tái phát nếu người bệnh đồng ý. Nhưng người thân không thể ép một người trưởng thành duy trì điều trị trong mọi hoàn cảnh, cũng không thể dùng tình yêu để thay thế thuốc hay sự chăm sóc chuyên môn.
3. Nên đặt ranh giới theo hành vi cụ thể
Thay vì cố tranh luận xem lúc nào mới là “con người thật” của bạn ấy, người viết có thể xác định trước những giới hạn rõ ràng:
- Khi bị chửi hoặc sỉ nhục, mình sẽ dừng cuộc trò chuyện và rời đến nơi an toàn.
- Mình sẽ không tiếp tục lái xe khi đã kiệt sức và không tham gia một chuyến đi nếu không có phương án tự trở về.
- Mình không cung cấp sao kê, thông tin tài sản hoặc chuyển tiền trong lúc đang bị gây áp lực.
- Mình không gặp riêng ở nơi khó rời đi khi nhận thấy bạn ấy đang kích động hoặc có hành vi bất thường.
- Nếu có đe dọa, phá hoại, ngăn cản rời đi hoặc nguy cơ gây hại, mình sẽ gọi người tin cậy hay dịch vụ khẩn cấp thay vì tự xử lý một mình.
Ranh giới không phải là hình phạt hay cách buộc người bệnh “ngoan hơn”. Đó là quyết định về việc người viết sẽ làm gì để bảo vệ mình khi một hành vi nhất định xảy ra.
4. Tình yêu sau cơn hưng cảm không thay thế cho trách nhiệm sau cơn hưng cảm
Việc một người dịu lại, ôm và nói yêu có thể là tình cảm thật. Nhưng điều đó không tự động chữa lành những gì đã xảy ra. Một dấu hiệu quan trọng để cân nhắc tương lai của mối quan hệ không chỉ là người ấy có yêu hay không, mà là sau khi ổn định, họ có thể:
- thừa nhận điều đã xảy ra;
- lắng nghe ảnh hưởng của hành vi đối với người bên cạnh;
- xin lỗi và tham gia khắc phục hậu quả;
- quay lại điều trị, tái khám và tuân thủ kế hoạch đã thống nhất với bác sĩ;
- cùng xây dựng kế hoạch xử lý khi các dấu hiệu sớm xuất hiện trở lại.
Nếu sau khi đã ổn định mà người ấy vẫn phủ nhận hoàn toàn, tiếp tục xúc phạm, kiểm soát hoặc từ chối mọi biện pháp an toàn, người bạn gái cần đánh giá mối quan hệ dựa trên chính kiểu hành vi lặp lại đó, thay vì chỉ dựa vào lời hứa yêu thương giữa các lần khủng hoảng.
5. Người viết chưa cần quyết định toàn bộ tương lai ngay trong lúc sợ hãi
Trước mắt, điều cần thiết có thể không phải là quyết định ngay sẽ ở lại hay rời đi mãi mãi. Người viết có thể bắt đầu bằng ba việc gần nhất: kể đầy đủ sự việc cho một người đáng tin; tìm hỗ trợ tâm lý cho chính mình; và lập một kế hoạch an toàn gồm nơi có thể đến, người có thể gọi, phương tiện rời đi, giấy tờ cùng khoản tiền riêng có thể sử dụng khi cần.
Việc luôn căng thẳng khi ngồi cạnh người yêu cho thấy cơ thể đang ghi nhớ nguy cơ từ chuyến đi. Nỗi sợ ấy xứng đáng được lắng nghe. Chăm sóc bản thân không phải là bỏ rơi người bệnh, và việc rời khỏi một tình huống không an toàn không cần chờ đến khi có bạo lực thể chất mới được xem là chính đáng.
Lưu ý an toàn và y khoa
Bài viết là một trải nghiệm cá nhân, không đủ để xác định một người đang ở trong giai đoạn hưng cảm hay đưa ra chẩn đoán. Theo Tổ chức Y tế Thế giới và Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ, rối loạn lưỡng cực có thể được điều trị bằng thuốc kết hợp với các can thiệp tâm lý – xã hội; người bệnh không nên tự ngừng hoặc thay đổi thuốc mà chưa trao đổi với bác sĩ.
Nếu người viết nhận thấy nguy cơ gây hại cho bản thân hoặc người khác, bị đe dọa, bị giữ lại không cho rời đi, hoặc không thể đảm bảo an toàn khi di chuyển, hãy ưu tiên rời đến nơi an toàn và liên hệ người thân đáng tin, cơ sở y tế hoặc dịch vụ khẩn cấp tại địa phương. Không nên một mình tranh luận hoặc cố thuyết phục người đang kích động mạnh.
Nguồn tham khảo: